Etiket: Roma’ya Özgü Yemekler

Henüz döneli çok olmadı. Her ne kadar tüm yolculuklarımda hem gitmeden hem de gezerken ayrıntılı olarak tuttuğum notlarım ve bir günlüğüm olsa da gezdiğim yerleri henüz tadı damağımda iken yazmak en güzeli. Bu özellikle sadece görmek için değil, gittiğiniz yeri aynı zamanda yaşamak için yapılan gezilerde daha da önemli.

Blogumu başından beri takip edenler Roma’nın Avrupa’nın tüm diğer şehirleri içinde benim için ayrı bir yeri olduğunu hatırlarlar. Çocukluğumun birkaç yılını geçirdiğim bu şahane kent ile ilgili çok güzel anılarım var. Bir yetişkin olarak taşıdığım birçok niteliğimin kaynağı burasıdır. Babamın sanata ve tarihe olan merakı nedeniyle, bazılarına defalarca gittiğimiz müzelerdeki sanat eserlerinin, tarihi mekanların, opera ve konserlerin derin bir etkisi oldu üzerimde. Daha sonraki yıllarda da birkaç kez gittim Roma’ya. Ancak, bu kez gidişimizin farklı bir nedeni vardı. On sene önce, Roma’da çok güzel bir kutlama ile evlenmiştik. O nedenle, bu yıl dönümümüzde tekrar Roma’ya gitmeye karar verdik ve yine o zaman olduğu gibi Il Palazzetto’da kaldık. Otel, resmi adı Scalinata di Trinita dei Monti olan ünlü İspanyol Merdivenleri’nin tam üstünde ve hem aşağıdaki Piazza di Spagna tarafından (Vicolo del Bottino, 8P) hem de yukarıda Piazza della Trinita dei Monti tarafından girişi var. Dört odalı bu butik otel, Piazza della Trinita dei Monti’de, birkaç adımlık mesafedeki Hotel Hassler tarafından işletiliyor. Romalı aristokrat bir aileye ait olan Il Palazzetto’nun binası 1999 yılında Hotel Hassler’in sahibi tarafından satın alınmış. Otelin iki terası akşamüzerleri, güneş batmadan İspanyol Merdivenleri’ni seyrederek birer aperatif içmek isteyenlerle dolup taşıyor. Binanın bir özelliği de Bernardo Bertolucci (1941-2018) tarafından 1998 yılında çevrilen Besieged (Türkçesi Teslimiyet olarak çevrilmiş) filminin seti olarak kullanılmış olması. Bertolucci’nin burayı seçmesinde tarihi binanın spiral merdivenlerinden ve yukarıda sözünü ettiğim iki ayrı girişi olmasından etkilendiği söyleniyor.

Roma ile ilgili ayrıntılara geçmeden önce, en başta beni en çok şaşırtan durumu belirtmek istiyorum. Roma, bildiğiniz gibi, turizm açısından hep gözde bir şehir olmuştur. Ancak, özellikle mevsimi göz önünde bulundurduğumuz zaman, bu sefer aşırı denebilecek bir turist kalabalığı olduğunu söylemeliyim. Şehrin içinde bazı noktalarda adım atmanın çok zor olması bir yana, daha havaalanında inanılmaz bir kuyruk vardı. Bu öyle böyle bir kuyruk değildi. Pasaport kuyruğunda net iki saat beklemek zorunda kaldık. Bavulu alıp çıkmamız iki buçuk saati buldu. Bunun dışında, şehrin içinde, Aşk Çeşmesi gibi, bazı popüler noktalarda o kadar kalabalık var ki, eseri tam olarak inceleyip, tadına varamıyorsunuz. Bir başka örnek de on yıllık bir restorasyondan sonra ziyarete açılan Colosseo (ya da genelde İtalya dışında bilinen adıyla Colosseum). Rehberimiz Colosseo’ya halen, her yarım saatte bir 2000 ile 3000 arasında kişinin girdiğini söyledi. Sözünü ettiğim bu kalabalık bizim kadar şehrin yerlilerini de hayrete düşürmüş. Taksi şoföründen, otel görevlisine, restoran sahibine ve garsona kadar herkes şaşkınlıklarını dile getiriyor ve ağız birliği etmişçesine, “Pandemiden sonra böyle oldu”, diyorlar. Bu kadar kalabalığın sonucunda, eskiden rahatlıkla gezilebilen yerlere çok önceden bilet almanız gerekiyor. Kapıdan bilet alma şansınız hemen hemen hiç yok ya da riski göze alırsanız, şansınız yaver gidebilir. Ben gittiğimiz kimi yerler için bir buçuk ay öncesinden (o da ancak rehberli olması şartıyla) bilet alabildim. Neyse ki, her iki durumda da rehberler çok iyi çıktı da normal giriş bileti bulamadığımız için rehberli bilet almak zorunda kalmaktan dolayı kendimizi turist tuzağına düşürülmüş hissetmedik.

2015 yılında, nikah için Il Palazzetto’da kaldığımız sırada İspanyol Merdivenleri tadilata girmişti. Merdivenler yukarıdan ve aşağıdan her türlü yaya geçişine kapatılmıştı. İlk gördüğümde biraz bozulsam da daha sonra fotoğraflarda, sanki tüm merdivenleri düğün için kapatmışız hissi verdiği için çok hoşuma gitmişti. On yıl sonra, merdivenler doğal olarak artık halka açılmıştı. Ancak, merdivenlere oturmak kesinlikle yasak. Buna karşılık, günün çok erken saatlerinden başlayarak merdivenlerin tepesi, yani Piazza della Trinita dei Monti tarafı aşağı, Piazza di Spagna tarafı da yukarı bakan insanlarla dolup taşıyor. Her iki tarafa doğru da pitoresk bir görünüş ve özellikle gün batımı saatinde yukarıdan güzel bir manzara olduğu bir gerçek ama, yine de bu kadar kalabalığın birikmesini insan anlamakta zorlanıyor. Merdivenler yeniden açıldıktan sonra iki tane de büyük olay yaşanmış. İki ayrı olayda, Roma’da kiraladıkları araba ile gezmeye çalışan yabancılar, navigasyonun azizliğine uğrayıp, merdivenlerden aşağı sapmışlar. Böyle bir şeyin nasıl mümkün olduğuna insan inanamıyor ama, olmuş işte…

Roma gibi tarihi eserler, müzeler, özel semtler ve restoranlarla dolu bir kentte, kısıtlı zamanda nereleri gezeceğinize karar vermek zor. Bizim durumumuzda bu konu biraz daha özen gerektirdi. Ben doğal olarak Roma’yı oldukça iyi biliyorum ama, aynı zamanda hiç bilmediğim, görmediğim yerlerini de merak ediyordum. Çünkü Roma’da keşfedilecek, gidilecek yerler hiç bitmez. Aynen, neredeyse 40 yıldır yaşadığım ama doyamadığım İstanbul gibi. Öte yandan eşim, on yıl önce nikah ve düğün (o zaman, hemen ertesi gün balayı için Positano’ya gitmiştik) dışında Roma’yı hemen hiç görmemişti. Bu durumda, bir orta yol bulmak gerekiyordu. Kendisine, Roma’ya ilk olarak gelen bir kişinin görmesi gerektiği düşünülen yerleri, açıklayarak sıraladım. O da bunların içinden birkaç seçim yaptı. Bazı yerleri bir başka sefere bırakmak istediğini söyledi. Sonunda, benim önceden bildiğim ama tekrar görmekten de keyif alacağım üç yer seçtik: Colosseo, San Pietro in Vincoli Kilisesi ve Galleria Borghese. Bir de birleşmiş İtalya’nın ilk kralı için yapılan II. Vittorio Emanuele Anıtı ya da diğer adıyla Vittoriano var. Burayı da daha önce gezmiş olmakla beraber, müzesini ve muhteşem bir manzarası olan en tepesindeki terası görmemiştim. Bu teras, bir asansör yapılarak, sonradan halka açılmış. Roma’nın topoğrafyasını bir bütün olarak algılamak ve kavramak için eşsiz bir yer. Bu dört yerin dışında gezdiğimiz yerleri ben de hiç görmemiştim. O açıdan bu gezi, benim için de bir yeni yerler keşfetme ve öğrenme fırsatı oldu. Bir de elbette, öteden beri bildiğim, insanın görmekten bıkmayacağı ünlü anıtlar, meydanlar ve çeşmeler var. Bunları da hazırladığım rotaları izleyerek gördük.

Yukarıda belirttiğim gibi, resmi adı Scalinata di Trinita dei Monti olan İspanyol Merdivenleri, 18. yüzyılda, İspanya’nın Vatikan Büyükelçiliği’nin bulunduğu Piazza di Spagna ile tepede bulunan, Fransız devleti tarafından yaptırılmış, aynı isimli kilise ve manastırın bulunduğu Piazza della Trinita dei Monti meydanını birbirine bağlamak için yapılmış. Daha önce, burası çamurlu bir yokuşmuş. 1723-1726 yılları arasında yapılan ve 135 basamaktan oluşan merdivenler, Francesco de Sanctis ve Alessandro Specchi tarafından tasarlanmış. Piazza di Spagna’nın ortasındaki o ünlü kayık şeklindeki çeşme ise merdivenlerden 100 yıl kadar önce yapılmış. Fontana della Barcaccia ya da kısaca Barcaccia (eski, batmak üzere olan tekne) olarak anılan çeşme, 1626-1629 yılları arasında, ünlü heykeltıraş Gian Lorenzo Bernini’nin (1598-1680) babası Pietro Bernini (1562-1629) tarafından yapılmış. Oğul Bernini’nin de çeşmenin yapımında katkısı olduğu düşünülüyor. Çeşmenin siparişini ise, o dönem Roma’da ana meydanlara çeşmeler yaptırarak şehri güzelleştiren Papa VIII. Urban Barberini vermiş. Bunun bir işareti olarak, kayık şeklindeki çeşmenin iki ucunda Papa’nın armasını görmeniz mümkün. (Roma’nın ileri gelen aristokrat ailelerinden birisi olan Barberini’lerin ismine ve armalarında yer alan arı figürlerine şehri gezerken sık sık rastlayacaksınız). Çeşmenin su almış, neredeyse batan bir kayık şeklinde olması, 1598 yılında Roma’da yaşanan büyük sele bir gönderme. Sel o kadar şiddetli olmuş ki, taşan Tiber (Tevere) nehrindeki tekneler şehrin bu noktasına kadar sürüklenmişler. Çeşmenin su kaynağı, M.Ö. 19 yılında yapılan ve halen kullanılmakta olan Acqua Vergine su kemeri. Büyük bölümü yerin altında olduğu için Roma İmparatorluğu’nun yıkılması sonrası Roma’yı işgal eden Gotların yıkımından kurtulan kemer, 1447 yılında tamir edilmiş. Roma’da gördüğünüz birçok ünlü çeşmenin suyu da aynı tarihi kemerden besleniyor.

Meydanın güneydoğu kısmında, yani yüzünüzü merdivenlere dönünce sağ tarafınızda, dev bir sütun ve tepesinde bir Meryem Ana heykeli göreceksiniz. “Günahsız Gebelik” ya da “Günahsız Doğum Dikilitaşı” (Immaculate Conception) olarak çevirebileceğimiz sütun 1857 yılında buraya dikilmiş. Anıt, mimar Luigi Poletti (1792-1869) tarafından tasarlanmış. Sütun kısmı antik Roma dönemine ait. Tepedeki bronz heykel Giuseppe Obici’nin eseri (1807-78). Meydanın bu kısmında, önemli tarihi binalar da var. Sağ tarafta, İspanyol bayrağının dalgalandığı ve meydana adını veren bina, 1647 yılından beri İspanya’nın Kutsal Makam’daki (Holy See – yani Vatikan devleti nezdindeki) Büyükelçiliği. (Günümüzde, İspanya’nın İtalya Büyükelçiliği başka bir adreste bulunuyor). Meydanın bu kısmındaki diğer önemli yapı, Palazzo di Propaganda Fide, adı üstünde, Vatikan tarafından Hrıstiyanlık inancının yayılması amacıyla kurulmuş bir okul binası. Ön cephesi ve büyük bölümü, Gian Lorenzo Bernini tarafından Papa VIII. Urban’ın talimatı ile tasarlanmış ve yapılmış. O nedenle bu cephede, yine meydanın diğer ucundaki Barcaccia çeşmesinde olduğu gibi, Papa VIII. Urban’ın armasını ve Barberini ailesinin sembolü olan arı figürlerini görmeniz mümkün. Bernini 1642-1644 yılları arasında bina üzerinde çalıştıktan sonra, velinimeti Papa VIII. Urban Barberini’nin ölümü üzerine, binanın yapımı bir sonraki Papa X. Innocent tarafından Bernini’nin mimarlıkta en büyük rakibi kabul edilen Francesco Borromini’ye (1599-1667) verilmiş. Binanın Via di Propaganda Fide cephesini tasarlayan Borromini bu çalışmalarını 1662 yılında tamamlamış. Ayrıca binanın içinde, Bernini’nin yaptığı bir şapeli yıkarak yaptığı bazı değişiklikleri, ölmeden bir yıl önce, 1666 yılında bitirmiş. Hem Bernini’nin hem Borromini’nin eseri olan yapı, Barok mimarisinin en güzel örneklerinden birisi olarak değerlendiriliyor. Bina halen Vatikan Devleti’nin mülkiyetinde olduğu için burada Vatikan bayrağı dalgalanıyor.

Meydanın İspanyol Merdivenleri tarafına geri dönersek, merdivenlerin alt kısmının iki başı da Büyük Britanyalılar tarafından “tutulmuş” diyebiliriz. İşin şakası bir yana, bu iki bina da Büyük Britanya ile bağlantılı. Sağdaki bina halen, burada bir süre yaşadıktan sonra 1821 yılında ölen İngiliz Romantik şairlerinden John Keats ve yine bu civarda oturmuş olan arkadaşı, şair Percy B. Shelley adına bir müze. 18. yüzyılda yapılmış olan bina, 1909 yılında yıkılmaktan kurtarılarak, edebiyatseverler tarafından müze haline getirilmiş. Vakti olan edebiyat meraklıları için Keats’in öldüğü yatak odasını, özel eşyalarını ve el yazısı eserlerini görmek ilginç olabilir. Sol taraftaki ise, bir çay salonu. Babington’s Tea Room 1893 yılında, 19. Yüzyıl boyunca İngiliz aristokrat ve aydınları arasında pek meşhur olan Büyük İtalya Turu’nu yapmak üzere İtalya’ya gelen iki İngiliz kadın, Isabel Cargill ve Anne Marie Babington tarafından açılmış. Bugün dördüncü kuşağın işlettiği bu çay salonu, İngiltere’yi anımsayabileceğiniz içeride veya uygun mevsimde dışarıda çay ya da kahve içerek mola verebileceğiniz hoş bir mekân.

Roma havaalanından o kadar uzun sürede çıkabileceğimizi hiç tahmin etmemiş olsam da ilk gün için, yemek dışında, herhangi randevulu bir program yapmamıştım. O hatayı yıllar önce Barselona’da yapmış ve Sagrada Família’yı gezmek için bilet aldığım rehberli tura yetişme konusunda büyük stres yaşamıştık. Artık o tür programları asla gittiğimiz gün için planlamıyorum. Onun yerine, daha çok dışarıdan görülecek yerleri içeren bir yürüyüş yolu çıkardım. Arzu ederseniz siz de bu yolu izleyebilir ya da adı geçen yerlere ayrı ayrı gidebilirsiniz.

Kaldığımız otelin yukarıdaki kapısı buraya açıldığı için, biz yürüyüşümüze İspanyol Merdivenleri’nin üst kısmındaki Piazza della Trinita dei Monti’den başladık. Burada, bildiğiniz gibi, tüm meydana, merdivenlere ve hatta en aşağıdaki Piazza di Spagna’ya hâkim bir kilise var: Santissima Trinità dei Monti ya da kısaca Trinità dei Monti Kilise’si. Yukarıda da belirttiğim gibi, bu kilise ve yanındaki manastır Fransız devleti tarafından, Roma’da yaşayan Fransızlar için yaptırılmış. Manastır tarafı biraz daha eski (1494). Kilisenin yapımına, Fransa Kralı XII. Louis’nin emriyle 1502 yılında başlanmış ve tamamlanması neredeyse bir yüzyıl sürmüş. 1595 yılında kutsanarak açılmış. Daha sonraki yıllarda orijinal olarak Gotik tarzda yapılmış yapının içinde ve dış cephesinde çeşitli değişiklikler yapılmış. İki çan kulesinin birinin üstünde mekanik bir saat, diğerinde bir güneş saati görebilirsiniz. Çok güzel fresklerin olduğu söylenen yan taraftaki manastır bölümüne girebilmek için çok önceden randevu almanız gerekiyor. Ancak, kilise kısmını görebilirsiniz. Kilisedeki tablo ve fresklerin arasında iki tanesi birer baş yapıt olarak niteleniyor. Bunlar, Michelangelo’nun (1475-1564) asistanı Daniele da Volterra (1509-1566) tarafından yapılmış olan Haçtan İndiriliş (sol taraftaki ikinci şapelde) tablosu ve Meryem’in Göğe Yükselişi (sağ taraftaki üçüncü şapelde) freski. Volterra’nın en önemli eseri kabul edilen birinci eserin eskizlerinin hocası tarafından çizildiği düşünülüyor. Volterra’nın, Michelangelo’nun çizimlerine dayanarak yaptığı düşünülen başka eserleri de var. Ancak ondan en çok, Papa’nın emriyle, Michelangelo öldükten sonra hocasının büyük eseri, Vatikan’daki Capella Sistina’da (Sistina Şapeli) bulunan, Kıyamet Günü (The Last Judgement) freskindeki çıplak figürlerin edep yerlerini kapatmış olması nedeniyle söz edilir.

Meydandan biraz daha yüksekte olduğu ve dolayısı ile manzaraya da daha hâkim olduğu için Trinità dei Monti Kilisesi’nin merdivenleri de çoğunlukla dolu oluyor. Kilisenin önünde gördüğünüz taş, Sallustiano Dikilitaşı. Tarihi M.S. 2. ile 3. yüzyıl arasına kadar gidiyor. Mısır’dan getirilmiş ve daha sonra burada üzerine hiyeroglif yazılar yazılmış. İlk olarak Sallust Bahçeleri’ne konmuş. Roma’yı gezerken bunun gibi Mısır’dan getirilmiş taşlara çok rastlanır. Sonraki yüzyıllarda, bu taşların bazılarına Hristiyanlık sembolleri, heykeller ve yazılar eklenmiş. Bazıları yazısız olarak bırakılmış.

Kilisesin kapısından çıkıp, merdivenlerden inince sol tarafa yönelirseniz, sol tarafta bizim kaldığımız Il Palazzetto’yu işleten Hotel Hassler’i göreceksiniz. Onun çaprazında ise, meydana açılan iki sokağın tam köşesinde ilginç bir bina var. Via Sistina ve Via Gregoriana’nın köşesindeki bu binanın adı Palazzo Zuccari. Dışarıdan incelenmeyi hak eden binanın üzerinde bulunduğu arazi 1590 yılında Barok dönemi ressam ve mimarlarından Federico Zuccari (1540/1541-1609) tarafından satın alınmış. Kendisi buraya hem ailesi için bir ev hem çalışmak için kendisine atölye hem de bir bahçe yapmış. (Zuccari’nin eserlerinden birisini Trinità dei Monti Kilise’sinin Pucci Şapelinde görebilirsiniz). Sanatçı, ölümünden sonra evinin Roma’ya gelen yabancı sanatçıların kalması ve çalışması için kullanılmasını vasiyet etmiş ama, bu vasiyeti gerçekleşmemiş. 1702’den itibaren sürgündeki Polonya Kraliçesi burada yaşamış ve saray Roma sosyetesinin gözde mekanlarından birisi olmuş. Yapı birkaç kez el değiştirdikten sonra, nihayet Zuccari’nin hayalinde olduğu gibi, yabancı sanatçıların kaldığı ve çalıştığı bir dönem geçirmiş. 1900 yılında Alman sanat koleksiyoneri ve hayırsever Henrietta Hertz (1846-1913) tarafından satın alınmış. Hertz, ölümünden sonra tüm sanat koleksiyonunu İtalyan devletine, kütüphanesini ise Alman devletine bağışlamış. Bu nedenle burada günümüzde, bir Alman sanat tarihi enstitüsüne bağlı, Biblioteca Hertziana kütüphanesi var. Binanın içinde eşsiz freskler, bodrumunda da antik Roma’nın cumhuriyet döneminden kalma Villa Lucullo’nun kalıntılarının olduğu belirtiliyor.

Palazzo Zuccari’nin ilginçliği, kütüphanenin de girişinin bulunduğu Via Gregoriana tarafında. Zuccari, bu cephedeki kapı ve pencereleri canavarlar şeklinde yapmış. Binanın tasarımına eğlenceli bir şekilde katılmış, insana hem ürkütücü hem komik gelen bu canavarları daha önce hiç görmemiştim. Zuccari canavarlarını, Roma’ya yaklaşık 100 kilometre mesafede, Viterbo yakınlarındaki, 16. yüzyılda yapılmış ünlü Bomarzo Korusu’nun canavarlarından esinlenerek yaratmış.

Yolumuza devam etmek için binanın diğer tarafındaki Via Sistina’ya dönüyoruz ve yürümeye devam ediyoruz. Bir sonraki durağımız, Piazza Barberini ve buradaki Fontana del Tritone yani Triton Çeşmesi. Yaklaşık 9-10 dakikalık bir yürüme mesafesi. Piazza Barberini, Roma’nın yedi tepesinden birisi olan Quirinale tepesinde yer alıyor. Artık epeyce aşina olduğunuz Barberini ailesinin sarayı, Palazzo Barberini de bu meydanın bir köşesinde görünüyor. Günümüzde burası Roma’nın belli başlı müzelerinden birisi. Piazza Barberini Roma’nın bana çocukluğumu anımsatan köşelerinden biridir. Burada, çeşmeye yüzünüzü döndüğünüz zaman, meydanın sağ tarafında büyük, self-servis bir restoran vardı. Şehir merkezine gittiğimiz zaman annem beni oraya yemeğe götürürdü. Yemekleri lezzetli idi diye anımsarım hep. Neredeyse 60 sene sonra, artık öyle bir yer yok.

Meydanın ortasındaki Triton Çeşmesi, tıpkı Piazza di Spagna’daki Barcaccia çeşmesi gibi, Papa VIII. Urban Barberini tarafından yaptırılmış. Bu çeşmeyi yapan ise, artık ünü babasınınkini çoktan geçmiş olan Gian Lorenzo Bernini. 1642-1643 yılları arasında yapılan çeşmede, denizler tanrısı Neptün’ün (Yunan mitolojisinde Poseidon) oğlu Triton, kuyrukları birbirine dolanmış dört yunusun tuttuğu büyük bir deniz kabuğunun içinden yükseliyor ve elinde tuttuğu spiral şeklindeki bir başka deniz kabuğunu üflüyor. Çeşmede yine Papa VIII. Urban’ın Papalık arması ve Barberini ailesinin simgesi arılar görülüyor.

Aslında bu meydanda Bernini’nin yaptığı ve benim ya daha önce hiç görmediğim ya da unuttuğum bir çeşme daha var. Esasen Barberini Meydanı ile Via Sistina’nın köşesinde olduğu söylenen bu çeşmenin adı Fontana delle Api (Arılar Çeşmesi). Rönesans döneminden beri büyük çeşmelerin yakınına atların su içmesi ve halkın kullanımı için küçük çeşmeler yapılması adetten olmuş. Böylelikle, ana çeşmeden akan su tekrar kullanıma sokulurmuş. İşte Papa VIII. Urban bu amaçla söz konusu çeşmeyi 1644 yılında sipariş vermiş. Ancak, Bernini sadece fonksiyonel bir çeşme yaratmakla kalmayıp, bu küçük çeşmeye de sanatsal bir dokunuşta bulunmuş. Açık şekildeki dev bir deniz kabuğuna velinimetinin aile sembolü üç arı yerleştirmiş. Çeşme, 1865 yılında yerinden sökülüp, depoya kaldırılmış. 1915 yılında çeşme tekrar bir araya getirilip şehre geri kazandırılmak istendiğinde parçaların çoğunun kaybolduğu ortaya çıkmış. Bunun üzerine, çeşmenin bir kopyası yaptırılarak, orijinal yerinden biraz daha uzağa, Piazza Barberini ile Via Veneto’nun köşesine yerleştirilmiş. Piazza Barberini’de yüzünüzü Triton Çeşmesi’nin ön tarafına dönerseniz, ileri de ve sol çaprazda Arılar Çeşmesi’ni göreceksiniz.

Piazza Barberini’den, Roma’ya gelen herkesin mutlaka gittiği Fontana di Trevi’ye, yani Trevi Çeşmesi ya da daha çok bilinen adı ile Aşk Çeşmesi’ne gitmek, yürüyerek yine 9-10 dakika sürüyor. Bunun için Via del Tritone’den aşağı doğru yürüyüp, önce Via dei Serviti’yi sonra da sırasıyla Via in Arcione ve Via del Lavatore’yi izleyebilirsiniz. Gündüz ayrı gece ayrı bir ambiyansı olan Trevi Çeşmesi, özellikle Federico Fellini’nin La Dolce Vita filmindeki o ünlü sahneden sonra tüm dünyada meşhur olmuş. 1960 yılında çevrilen filmde Marcello Mastroianni ile oynayan Anita Ekberg üstündeki uzun siyah gece elbisesi ile kendini bu çeşmenin havuzuna atar.

Şimdi size önce, Trevi Çeşmesi’ni ilk olarak gördüğüm yıllarda, yani 1960’lı yılların sonunda, bu şaheseri görmenin nasıl bir şey olduğunu anlatmaya çalışacağım. Dünyanın kesinlikle daha az kalabalık olduğu ve insanların da günümüzdeki kadar dünyayı gezmediği o yıllarda Trevi Çeşmesi’ne, gündüz olsun gece olsun, oldukça tenha sokaklardan ilerleyerek giderdiniz. Yaklaştıkça kulağınıza önce hafiften bir su sesi, bir çağlayan şırıltısı çarpardı. Ses yaklaştıkça artar ve işte o son köşeyi döndüğünüzde birden o muhteşem manzara ile karşılaşır, ne diyeceğinizi bilemezdiniz. İnsanın adeta nutku tutulur, bir süre hareketsiz kalır, çeşmenin her bir ayrıntısını görmeye çalışırdınız. Bu kesinlikle bir büyülenme hali olurdu…

Günümüzde yaşanan ise şöyle… Trevi Çeşmesi’ne büyük gruplar halinde giden turistler daha ana caddeden belli oluyor. Bir gürültü patırtı ve sıkışıklık içinde çeşmenin meydanına vardığınızda ise, korkunç bir kalabalık ve insanların gürültüsü sizi karşılıyor. İtiş kakış içinde değil çeşmeyi incelemek, eseri tam olarak görebilmeniz bile mümkün değil. Aslında bu sanat eserini hak ettiği şekilde algılayıp, sindirmek de kimsenin derdi değil gibi. Herkes, çağımızın fotoğraf çektirmek ya da selfie çekmek hastalığına tutulmuş. On yıl öncesinde bile durum daha iyiydi. Bu sefer, çektiğim fotoğraflarda insan kalabalığı çıkmasın diye o kadar çaba harcayıp, yukarıya uzandım ki çeşmenin o görkemli havuzunu karelere dahil edemedim. Bildiğiniz gibi bir, Trevi Çeşmesi’ne arkanızı dönüp, Roma’ya geri gelmeyi dileyerek para atma adeti vardır. Böyle yaparsanız, Roma’ya döneceğiniz söylenir. Eskiden bu paraları gece çocuklar toplardı. Günümüzde atılan paralar düzenli aralıklarla Katolik Caritas hayır kurumu tarafından toplanıyor ve fakirlere gıda yardımı, aşevi ve benzeri projeler için kullanılıyor. 2022 yılında Caritas çeşmeden 1.400.000 Avro toplamış. Öte yandan, çeşmeye para atmak da artık o kadar kolay değil. Para atmak için birkaç basamak inerek, çeşmenin büyük havuzunun yanına ulaşmanız gerekiyor. Buraya inebilmek de hiç kolay değil. Uzun bir kuyruk beklemelisiniz çünkü, yetkililer düzeni sağlayabilmek için girişleri kontrol altında tutuyorlar. Aynı anda 400 kişiden fazla insanın bu bölgede bulunmasına izin vermiyorlar. Girişler bir taraftan, çıkışlar diğer taraftan.

Roma’nın resmi turizm web sitesine göre, Fontana di Trevi’nin adı, 20. yüzyılın ortasından beri bu bölgenin, çeşmenin yakınındaki üç sokağın meydanda birleşmesinden dolayı, Regio Trivii olarak anılmasından geliyormuş. Bazıları ise, ana çeşmeden çıkan suyun üç çıkışı olmasına bağlıyorlarmış. Çeşme için dış cephesi kullanılan bina, Poli Düklerinin sarayı olan Palazzo Poli. (Doğrusu, çeşmeden çıkan su sesinin yapının içinde ne kadar ve nasıl duyulduğunu merak ediyorum. Huzur verici de olabilir, olmayabilir de. Ayrıca, yalıtım da önemli olsa gerek). Çeşmenin proje olarak Papa XII. Clement tarafından 1732 yılında bir yarışma açılarak ortaya çıkması ile tamamlanması arasında otuz yıl geçmiş. Mimar Nicola Salvi’nin (1697-1751) projesi 1762 yılında tamamlandığında kendisi çoktan ölmüş. Eser, Giuseppe Pannini tarafından tamamlanmış.

Trevi Çeşmesi’nin de su kaynağı, daha önce sözünü ettiğim, Roma döneminde yapılmış Vergine su kemeri. Buradan gelen su, görkemli çeşmeden dökülerek büyük bir havuza akıyor. Ortada, deniz kabuğu şeklindeki savaş arabasına binmiş Neptün (bazı kaynaklarda Oceanus olarak geçiyor), daha aşağıda arabayı çeken biri hırçın diğeri sakin iki at ve onları tutan iki Triton. Bunların dışında kayalar ve bitki canlandırmaları var. Duvar kısmında, yukarıdaki iki rölyef çeşmeye su sağlayan kaynak ve su kemeri ile ilgili. Sağda, bir Romalı bakire su pınarının yerini Romalı askerlere gösteriyor. Solda, Romalı general ve devlet adamı Marcus Vipsanius Agrippa (M.Ö. 63- M.Ö. 12) su kemerinin yapılmasını emrediyor (ya da denetliyor). Neptün’ün sağında ve solundaki iki heykel suyun iki faydasını, sağlık ve bolluğu temsil ediyor.

Trevi Çeşmesi’ni bu kadar çok insan ziyaret etmesine rağmen, hemen sağ tarafında çoğunun fark etmediği, hatta hiç bilmediği bir çeşme daha var aslında. İtalyanların Aşıklar Çeşmesi olarak adlandırdığı bu çeşmenin küçük, dikdörtgen bir yalağı ve suyun aktığı iki su oluğu var. İnanışa göre, bu çeşmeden su içen aşıklar sonsuza kadar birbirlerine sadık kalırlar ve sonunda kavuşurlar. Bununla ilgili basit bir ritüel de var. Özellikle, askere gitmek gibi nedenlerle erkeğin uzun süreliğine şehirden ayrıldığı durumlarda çift bir gece önce buraya gelir. Kız daha önce hiç kullanılmamış bir bardağa çeşmeden su doldurup, sevgilisine verir. İkisi de sudan içtikten sonra bardağı kırarlar. Fontana di Trevi’nin Aşk Çeşmesi olarak da bilinmesi büyük olasılıkla bu basit çeşmeden ve bu gelenekten kaynaklanmaktadır.

Yürüyüş rotamızı henüz tamamlamamıştık ama, akşam yemeği saati gelmişti. Kalan birkaç yere yemekten sonra gitmeye karar verdik. Yemek için yer ayırttığım Ristorante Trattoria al Moro, Trevi Çeşmesi’ne iki dakikalık yürüme mesafesinde, Vicolo delle Bollette No: 13 adresindeydi. Yüz senelik bir geçmişi olan bu aile işletmesi, İtalya’nın Lazio bölgesi ve Roma’da çok örneği olan, tipik eski usul bir trattoria. Burada, bölgeye özgü pek çok yemek tadabilirsiniz. Saat 19:30’da açılan al Moro’nun önünde uzun bir kuyruk vardı. Buraya rezervasyonsuz gitmek biraz zor olsa gerek çünkü içeride bütün masalar kapı açılır açılmaz rezervasyon yaptıran müşterilerle doldu. Açık havada oturmak isteyenler için de dışarıda az sayıda masa var. Al Moro, bir zamanlar Fellini de dahil olmak üzere, tanınmış birçok sanatçı ve yönetmenin gittiği bir restoran olmakla ünlü.

Yemeğe, tipik bir başlangıç olan prosciutto e melone, yani prosciutto ve kavun ile başladık. Tatlı kantalup (cantaloupe) kavunu ve tuzlu prosciutto’nun ağızda birleşmesi ile oluşan o tatlı-tuzlu tadı daima çok sevmişimdir. İtalyanların genel olarak tatlı ve tuzluyu, özel olarak da prosciutto ve kavunu birlikte yeme adetleri eski Romalılara dayandırılıyor. Romalılar, meyve ve etin birlikte yenmesinin bağışıklık sistemini olumlu etkilediğine inanırlarmış. Aldığımız diğer başlangıç tabağı, Lazio bölgesine özgü kızarmış enginardı. Eğer uygun mevsimde giderseniz, denemenizi öneririm. Ana yemek olarak ben Roma’ya özgü, trippa alla romana, yani Roma usulü işkembe yedim. Biz de yapılan işkembe ile hiç alakası olmayan, çok leziz domates soslu, lezzetli bir yemekti. Eşim, yine Lazio bölgesi ve Roma’ya özgü bir tür pasta olan carbonara yedi. Spaghetti veya benzeri uzun pasta ile yapılan bu tabağın yumurta, sert peynir, tuz ve karabiber ile yapılan kremamsı bir sosu var. Geleneksel olarak kurutulmuş domuz eti konan carbonara’yı domuz etsiz, sadece domates ve fesleğenli olarak yemeniz de mümkün. Ne farkı var tam bilmiyorum ama, söylendiğine göre, Spaghetti alla Moro, restoranın kendi carbonara yorumu. Tatlı olarak, Al Moro’nun ünlü tatlısı olduğu belirtilen Torta di fragoline (çilekli turta) paylaştık.

Her İtalya gezimizde olduğu gibi bu kez de yemeklerde, gittiğimiz bölgenin şaraplarından içmeye çalıştık. Yemek ile Roma’nın bulunduğu Lazio bölgesindeki Castiglione in Teverina’da yetiştirilen Merlot üzümlerinden Famiglia Cotarella Şaraphanesi’nin Montiano bağlarında ürettiği Sodale Merlot Lazio IGP 2022 şarabını içtik. Tatlı ile birlikte ise, Marchese Antinori’nin Umbria bölgesindeki Castella della Sala Şaraphanesi’nin üzüm bağlarında yetiştirilen Sauvignon Blanc, Grechetto, Traminer, Sémillon ve Riesling üzümlerinden harmanlanmış Castello della Sala Muffato Umbria IGT 2022 tatlı şarabını içtik.

Yemek sonrası sokağa çıktığımızda kalabalıkta pek bir azalma olmadığını gördük. Roma gece gezmek açısından da çok güzel bir şehirdir. Ünlü meydanları, çeşmeleri ve belli başlı tarihi eserleri çok güzel aydınlatılır. (Noel zamanı, özenle süslenen cadde ve meydanları ile de ayrı güzeldir).

Daha önce hiç gezmediğim ve merak ettiğim Sant’Ignazio di Loyola Kilisesi Trattoria al Moro’ya yürüyerek dört dakika. Kilise gece 11:30’a kadar açık. Gece olmasına karşın kilisenin içi kalabalık çünkü buranın ilginç bir özelliği var. Kilisenin ana nef’inin ortasına dev bir ayna yerleştirilmiş. Buradan tavandaki freskleri daha iyi görebiliyor ve fotoğraf çekebiliyorsunuz. Aynanın önünde uzun bir kuyruk var. Ama, tavan çok güzel olmasına rağmen, kilisenin özelliği bu da değil.

Sant’Ignazio di Loyola Kilisesi bir Cizvit kilisesi ve tarikatın kurucusu, Loyolalı Aziz Ignazio’ya adanmış. 1551 yılında Aziz Ignazio Roma’da öğretilerini yaymak için bir okul kurmuş. Okul birkaç yer değiştirdikten ve öğrenci sayıları arttıktan sonra, Aziz Ignatius adına bir kilise yapılması için 1626 yılında, kendisi de bir Cizvit papazı olan, matematikçi, astronom ve mimar Orazi Grassi (1583-1654) görevlendirilmiş. (Grasssi, Galileo Galilei’nin tezlerine şiddetle karşı çıkması ve bu doğrultuda yayınlar yapması ile tanınıyor). Kilisenin yapımı uzun sürmüş ve 1662 yılına kadar pek çok kez durma noktasına gelmiş. 1685 yılında kilisenin içini tamamlama görevi bir başka Cizvit papazı olan ressam ve mimar Andrea Pozzo’ya (1642-1709) verilmiş. Ancak, Pozzo’nun işi zormuş çünkü elde yeteri kadar kaynak yokmuş. Günümüzde insanları bu kiliseye çeken, Pozzo’nun para yokluğunda kilisenin kubbesini yapmak için bulduğu çözüm. Pozzo, bunun üstesinden gelmek için bir “sahte kubbe” yaratmış. Aslında gerçek olmayan kubbe izlenimini, normal düz bir tuvale yaptığı dev bir göz yanılması (Trompe-l’œil) ile sağlamış. Aziz Ignazio’nun Görkemi adını taşıyan bu eser uzaktan gerçekten de bir kubbe izlenimi veriyor. Yaklaştıkça, bir tuhaflık olduğunu seziyorsunuz.

Sant’Ignazio di Loyola Kilisesi’nden Roma’da, antik Roma döneminden kalan en ünlü, en etkileyici ve en iyi durumdaki eser olan Pantheon’a gitmek birkaç dakika sürüyor. Bu etkileyici ve yuvarlak yapı daha sonra kiliseye dönüştürüldüğü için günümüze ulaşabilmiş. Biz bu kez içine girmedik ama ben içinin çok etkileyici ve büyülü olduğunu biliyorum. Pantheon’un kubbesi, herhangi bir destek çerçeve üzerine oturtulmadan, tamamen beton ile yapılmış bir mimari şaheser. Bunun için kubbenin duvar kalınlığı yukarı doğru inceltilmiş ve beton yapımında yukarı doğru gittikçe daha hafif malzeme kullanılmış. Yüksekliği çapına eşit (43 metre 44 santim) yapının tepesindeki yuvarlak açıklıktan (oculus deniyor) giren ışık hüzmesi, yılın her gününün farklı saatlerinde farklı bir noktaya vuruyor. Dokuz metre çapı olan bu delikten elbette içeriye yağmur da giriyor. Ancak, tabandaki 22 delikle bağlanan drenaj sistemi sayesinde içeride su birikintisi olmuyor. Eğer Roma’ya gittiğiniz tarih, Paskalya’dan 50 gün sonra kutlanan Pentecost bayramına denk gelirse, Pantheon’un tepesindeki bu yuvarlak delikten aşağıya kırmızı gül yapraklarının yağdırıldığını görebilirsiniz. Bu tören, Kutsal Ruh’un yeryüzüne inişini temsil ediyor.

Pantheon ilk olarak M.Ö. 27 yılında Marcus Vipsanius Agrippa tarafından, tüm tanrılara adanmış bir tapınak olarak yaptırılmış. Ancak, günümüzde gördüğümüz yuvarlak haline M.S. 118-125 yılları arasında, İmparator Hadrianus (M.S. 76-138) tarafından yaptırılan yeniden inşa sonucunda ulaşmış. Roma’nın yıkılışı sırasında barbar kavimler tarafından feci şekilde yağmalanmış. M.S. 609 yılında, Bizans İmparatoru Phocas tarafından Papa IV. Boniface’ye verildikten sonra, Basilica di Santa Maria ad Martyres adı verilerek bir Hristiyan ibadethanesine dönüştürülmüş. Ancak, bu yeni statüsü de yağmalamanın devam etmesine engel olmamış.

Papa VIII. Urban, hem Vatikan’daki San Pietro Bazilikası’nda Bernini’ye yaptırdığı baldacchino (baldaken) hem de Sant’Angelo Kalesi’ne konmak üzere toplar döktürmek için Pantheon’un sundurmasındaki bronz kaplamaları erittirmiş. Bunun üzerine halk arasında şu ifade yaygınlaşmış: “QUELLO CHE NON HANNO FATTO I BARBARI LO HA FATTO BARBERINI“. (Barbarların yapmadığını, Barberini yaptı). 17. yüzyılda Pantheon’a iki tane çan kulesi eklenmiş ama bunlar hiçbir zaman sevilmemiş ve yine halk tarafından eşek kulakları olarak adlandırılmışlar. Kuleler İtalya’nın birliğinin sağlanmasından sonra yıkılmışlar. Pantheon’un içinde, İmparator Phocas’ın Papa’ya 609 yılında hediye ettiği bir Meryem ve Çocuk ikonası var. Ayrıca, birleşik İtalya’nın ilk hükümdarı Kral II. Vittorio Emanuele’nin, Kral I. Umberto’nun ve Kraliçe Margherita’nın mezarları var. Mimari olarak büyük hayranlık duyduğu Pantheon’a gömülmeyi vasiyet eden ressam ve mimar Rafael’in (1483-1520) mezarını da burada görebilirsiniz.

Pantheon o saatte kapalı olduğu için biz önündeki Macuteo dikilitaşının yanından yürümeye devam ettik. Aslen Mısır firavunu II. Ramses zamanında yapılmış, Romalılar Mısır’ı alınca, Isis Tapınağı’na konmak üzere, buraya getirilmiş. Roma’ya bu şekilde getirilmiş 13 obeliskten, yani dikilitaştan, birisi. Altı buçuk metre yüksekliği olan taşın aslı bir metre daha yüksekmiş. Sonraki yüzyıllarda tapınağın kalıntıları üzerine Santa Maria Sopra Minerva Kilisesi yapılınca, dikilitaş da bir kenara atılmış. 14. Yüzyılın sonuna doğru tekrar bulunmuş. Birkaç yer değiştirdikten sonra, 1711 yılında buraya getirilmiş.

O günün rotasındaki son yer olan Piazza Navona’ya doğru gitmeye başladık. Ama o arada, Pantheon ile Piazza Navona arasında, benim de daha önce hiç görmediğim, bilmediğim bir çeşmeyi de görmek istiyordum. Pantheon’dan 4 dakikalık bir yürüme mesafesinde, Via degli Staderari’deki bu çeşme, Fontana dei Libri, yani Kitaplar Çeşmesi. Çeşme, 1927 yılında yapılmış. Daha önceki ismi Via dell’Università olan bu sokaktaki Fontana dei Libri, duvarına yaslandığı Palazzo della Sapienza, yani 1303 yılında Papa VIII. Boniface tarafından kurdurulan Roma Sapienza Üniversitesi’ne bir gönderme. Vatikan’nın kontrolünde olan üniversite 1870 yılında yeni İtalya devletinin yönetimine geçmiş. 1935 yılında üniversite buradan taşınmış. Bina günümüzde Devlet Arşivi olarak kullanılıyormuş. Çeşmede, iki yandaki iki rafın üzerinde kitaplar var. Kitap ayraçları şeklindeki iki oluktan akan su, kitaplardan sürekli akan bilgiyi simgeliyor. Ortadaki geyik başı, çeşmenin bulunduğu Sant’Eustachio bölgesinin (Rione) amblemi. Roma, 12. yüzyılda, idari açıdan kolaylık olması için 12 bölgeye, yani Rione’ye ayrılmış. Yüzyıllar içinde, nüfus arttıkça ve şehir büyüdükçe bölge sayısı artırılmış. Günümüzde Roma’da 22 bölge var. Çeşmenin üstündeki beş top, çeşmenin karşısındaki Palazzo Madama’nın (günümüzde İtalyan Senato binası) sahibi olan Floransalı Medici ailesinin armasına bir gönderme.

Kitaplar Çeşmesi ile Piazza Navona’nın arası yürüyerek bir dakika. Piazza Navona da Roma’ya gelen her turistin mutlaka görülecek yerler listesinde olan, gece ayrı gündüz ayrı güzel, hoş bir meydan.

Işıklandırmalarla gece daha bir etkileyici sanki. Burası ile ilgili de çocukluk anılarım çok. O zamanlardan en çok Noel zamanı gece gidişlerimizi hatırlıyorum. Roma’nın diğer belli başlı yerlerinde olduğu gibi, özel olarak Noel için ışıklandırılan meydanda çepeçevre stantlar kurulurdu. Buralarda hediyelik eşyalar, Noel’e özgü kekler, kurabiyeler, şekerlemeler, kimi ballı fındıklı kimi susamlı, kıtır kıtır barlar satılırdı. Çok severdim Piazza Navona’ya gitmeyi.

Piazza Navona, elips şeklinden tahmin edilebileceği üzere, aslında Romalılar zamanında, M.S. 86 yılında İmparator Domitian (M.S. 51-96) tarafından yaptırılmış bir stadyumun (Domitian Stadyumu) kalıntıları üzerinde bulunuyor. Otuz bin kişi alan bu stadyum tamamen atletizm karşılaşmaları için yaptırılmış. Domitian’ın amacı burada, antik Yunan döneminde olduğu gibi, koşu, güreş, disk ve cirit atma karşılaşmalarının yapılması imiş. Günümüzde, stadyumun kalıntılarını meydanda bulunan Aziz Agnese kilisesinin bodrumunda görmek mümkün. Roma’da halkı oyalamak için yapılan değişik tür karşılaşmalar için değişik mekanlar ayrılmış. Domitian Stadyumu atletizm, Circus Maximus at yarışları ve Colosseo (Colosseum) gladyatör karşılaşmaları için kullanılırmış.

Piazza Navona, Bernini ve Borromini’nin eserleri ile donanmış, Barok tarzda bir meydan. Meydanın ortasındaki göz kamaştırıcı çeşme, Bernini’nin tasarımı olan Fontana dei Quattro Fiumi (Dört Nehir Çeşmesi). Bernini, çeşmenin heykellerinin yapımında çok sayıda asistanını kullanmış. Eser, 1651 yılında tamamlanmış. Nehirlerin her biri o dönemde dünyanın bilinen dört kıtasını temsil ediyor. Tuna nehri Avrupa’yı, Ganj nehri Asya’yı, Nil nehri Afrika’yı ve Río de la Plata nehri Amerika’yı. (Avusturalya o tarihte henüz keşfedilmemişti). Ortadaki dikilitaşın dört tarafına konumlandırılan bu canlandırmaları hayvanlardan ve bitki örtüsünden anlamak mümkün. Nil nehrinin henüz kaynağı keşfedilmediği için onunla ilgili taraftaki dev insan heykelinin kafasında bir örtü var. Buradaki dikilitaş, bir zamanlar, tıpkı bizim Sultanahmet’teki At Meydanı’nda olduğu gibi, Circus Maximus stadyumunun ortasında bulunuyormuş. Çeşmenin tepesindeki beyaz güvercin, Hristiyanlık’taki Kutsal Ruhu temsil ediyor. Çeşmenin üstündeki Papalık armaları ise, siparişi veren Papa X. Innocent Pamplij’e ait.

Meydanın diğer iki ucunda birer çeşme daha var. Bunlardan Magribi Çeşmesi (Fontana del Moro) yine Papa’nın isteği üzerine Bernini tarafından tasarlanmış. Esasen burada var olan daha eski bir çeşmenin yerine yapılmış. 1655 yılında tamamlanmış. Bu çeşme, Papa’nın sarayı Palazzo Pamplij’in önünde. Diğer uçtaki çeşme ise, Fontana del Nettuno (Neptün Çeşmesi) 1574 yılında zamanın Papa’sı tarafından Giacomo Della Porta’ya sipariş verilmiş. Bernini çeşmede bazı değişiklikler tasarlamış ve yapmış ancak çeşme uzun zaman heykelsiz kalmış. Çeşme, ahtapot ile savaşan Neptün ve diğer heykeller eklenerek, 1878 yılında, Antonio Della Bitta ve Gregorio Zappala tarafından tamamlanmış.

Sabah erken kalkma, 2 saat 40 dakikalık uçak yolculuğunun üstüne Roma hava alanında 2 saat pasaport kuyruğunda bekleme ve gece Piazza Navona’dan otelimize 18 dakika yürüyene kadar o günlük attığımız toplam yaklaşık 15.000 bin adımdan sonra epeyce yorgunduk. Otele dönünce hemen yattık. Ertesi gün yine yoğun olacaktı ve erken kalkmak gerekecekti.